Prestatieafspraken: zo werkt het, en wie wat doet
Namens de gemeente, de corporatie of de huurders beslist u bij de prestatieafspraken mee over het wonen in uw gemeente. Prestatieafspraken zijn de afspraken die gemeente, woningcorporatie en huurdersorganisatie elk jaar samen maken, bijvoorbeeld over nieuwe sociale huurwoningen, betaalbare huren, verduurzaming en wonen met zorg. De Woningwet legt een paar vaste momenten vast, zoals het bod van de corporatie op 1 juli, en de rest spreekt u samen af.
Wat prestatieafspraken zijn
In prestatieafspraken leggen gemeente, corporatie en huurdersorganisatie vast wat ieder de komende tijd doet voor het wonen in de gemeente, en vooral wat de corporatie bijdraagt. De basis staat in artikel 42 van de Woningwet:
"De toegelaten instelling draagt met haar werkzaamheden naar redelijkheid bij aan de uitvoering van het volkshuisvestingsprogramma van de gemeenten waar zij feitelijk werkzaam is."Woningwet, artikel 42, eerste lid
De toegelaten instelling is de woningcorporatie. Wat er in de afspraken komt, bepaalt u samen.
- Toewijzen. Van de sociale huurwoningen die vrijkomen, gaat ten minste 92,5 procent naar huishoudens met een inkomen tot de inkomensgrens. In de prestatieafspraken kan een lager percentage worden afgesproken, maar niet lager dan 85 procent.
- Huurverhoging. De gemiddelde huur van een corporatie mag per jaar met ten hoogste een percentage stijgen dat de minister vaststelt. Voor 2026 is dat 3,6 procent. In de afspraken kan voor de woningen in die gemeente een hoger percentage worden afgesproken, voor 2026 ten hoogste 3,7 procent (Regeling toegelaten instellingen volkshuisvesting 2015, artikel 40).
Wie aan tafel zit
Drie partijen maken de afspraken, op gelijke voet. Soms schuiven er anderen aan.
| Gemeente | Het college van burgemeester en wethouders. Het legt vast wat de gemeente wil met wonen, in het volkshuisvestingsprogramma. Zolang dat er niet is, geldt de woonvisie nog. Het college legt het bod van de corporatie naast dat programma. Vaak zit een beleidsmedewerker wonen aan tafel en tekent de wethouder. |
|---|---|
| Corporatie | Vraagt elk jaar om overleg, doet het bod en draagt naar redelijkheid bij aan wat de gemeente wil. Werkt zij in meer gemeenten, dan maakt zij in elke gemeente afspraken. In haar jaarstukken laat zij zien hoe de afspraken zijn uitgevoerd. |
| Huurdersorganisatie | Volwaardige partij, net als de gemeente en de corporatie. Brengt in wat huurders belangrijk vinden, reageert op het bod en kan zelf een geschil voorleggen aan de minister. De wet noemt ook bewonerscommissies, maar vaak praat de huurdersorganisatie namens alle huurders. |
| Koepel of federatie | Zijn er bij een corporatie meer huurdersorganisaties, dan doen die in principe allemaal mee, tenzij zij met de corporatie iets anders afspreken. Vaak praat dan een koepel of federatie namens hen. Leg vast wie namens wie praat, en waarover de aangesloten organisaties zelf beslissen. |
| Zorg en welzijn | Nieuw sinds 1 juli 2026. De gemeente nodigt aanbieders van Wmo-ondersteuning, langdurige zorg en jeugdhulp uit als die nodig zijn voor de doelen van het volkshuisvestingsprogramma. Zij krijgen dan ook het bod. |
De minister zit niet aan tafel. Het ministerie geeft wel een indicatie van wat de corporaties kunnen besteden, en de minister beslist als u er samen niet uitkomt.
De jaarcyclus, stap voor stap
Dit zijn de vaste momenten uit de wet, in de volgorde van het jaar. Alles wat hier niet staat, zoals hoe vaak u overlegt en hoe de afspraken eruitzien, spreekt u samen af.
- Uiterlijk 1 aprilDe corporatie vraagt om overlegDe corporatie vraagt de gemeente en de huurdersorganisaties om overleg over de afspraken voor ten minste het jaar daarna. Werkt zij in meer gemeenten, dan doet zij dat in elke gemeente.Gebruik het eerste overleg om de planning van het hele jaar af te spreken: wanneer u overlegt, wie de tekst schrijft en wanneer u tekent.
- Vóór 1 juliTerugkijken op vorig jaarDe corporatie stuurt de gemeenten, de huurdersorganisaties en de minister haar jaarrekening, jaarverslag en volkshuisvestingsverslag. In dat verslag staat hoe de afspraken van vorig jaar zijn uitgevoerd. Vóór dezelfde datum zorgt het ministerie dat gemeenten en huurdersorganisaties een indicatie hebben van wat de corporaties kunnen besteden, de Indicatieve Bestedingsruimte Woningcorporaties (IBW).Bespreek niet alleen wat gelukt is, maar ook wat niet lukte en waarom. Daar haalt u de onderwerpen voor de nieuwe afspraken uit.
- 1 juliHet bod van de corporatieGemeente en huurdersorganisaties hebben dan het overzicht van voorgenomen werkzaamheden, meestal het bod genoemd. Het gaat over de komende vijf jaar, en de gemeente moet eruit kunnen halen wat er op haar grondgebied gebeurt. Een andere datum mag, als de partijen die samen afspreken.Spreek vooraf af dat het bod de volgorde van het volkshuisvestingsprogramma volgt, zodat gemeente en huurders de twee makkelijk naast elkaar leggen.
- Na het bodOnderhandelen en ondertekenenNu maakt u samen de afspraken. De wet noemt geen datum voor het ondertekenen. Zijn er zes maanden na het bod nog geen afspraken, dan kan elke partij wel naar de minister. Vóór 15 december stuurt de corporatie de minister, de gemeenten en de huurdersorganisaties een overzicht van haar voorgenomen werkzaamheden, met een verklaring van het bestuur.Schrijf elke afspraak zo op dat u later kunt zien of die is nagekomen: wie doet wat, hoeveel en voor wanneer.
- Het hele jaarVolgen en bijsturenDe corporatie zet de geldende afspraken online, zodat iedereen ze kan lezen. Hoe u de voortgang volgt, regelt de wet niet.Leg in de afspraken zelf vast hoe vaak u de voortgang bespreekt en met welke cijfers.
Zit u namens de huurders aan tafel? Hoe u de inbreng voorbereidt, huurders raadpleegt, onderhandelt en de afspraken daarna volgt, leest u in Prestatieafspraken als huurdersorganisatie.
Uw jaarkalender per partij
Kies uw rol en het jaar. De kalender zet de momenten uit de wet op een rij, met wat u dan doet. Bij wat u zelf afspreekt, vult u een datum in. U kunt de kalender printen, kopiëren of in uw agenda zetten. Wat u invult, wordt nergens bewaard.
Uw rol
- Zelf plannenHet beleid van de gemeente delenZelf afsprekenDe gemeente kan corporaties en huurdersorganisaties haar volkshuisvestingsprogramma sturen, of de woonvisie die nog geldt, met wat zij dit jaar van hen vraagt.Woningwet, art. 44b
- Uiterlijk 1 april 2026De corporatie vraagt om overlegWetDe corporatie vraagt de gemeente en de huurdersorganisaties om overleg over de afspraken voor volgend jaar.Woningwet, art. 44 lid 1
- Zelf plannenDe planning van het jaarZelf afsprekenSpreek samen af wanneer u overlegt, wie de tekst schrijft en wanneer u tekent.
- Voor het overlegZorgpartijen uitnodigenWetDe gemeente nodigt zorg- en welzijnspartijen uit als die nodig zijn voor de doelen van het volkshuisvestingsprogramma.Woningwet, art. 44 lid 2
- Zelf plannenWie praat namens wieZelf afsprekenZijn er meer huurdersorganisaties, dan spreken zij met de corporatie af wie aan tafel zit en waarover de organisaties zelf beslissen.Overlegwet, art. 2
- Vóór 1 juli 2026Jaarstukken over vorig jaarWetDe corporatie stuurt jaarrekening, jaarverslag en volkshuisvestingsverslag naar de gemeenten, de huurdersorganisaties en de minister.Woningwet, art. 38 lid 1, Btiv art. 32
- Vóór 1 juli 2026Wat de corporaties kunnen bestedenWetHet ministerie zorgt dat gemeenten en huurdersorganisaties een indicatie hebben van wat de corporaties kunnen besteden.Btiv, art. 38
- Zelf plannenTerugkijken op vorig jaarZelf afsprekenBespreek samen wat er van de afspraken terechtkwam, ook wat niet lukte en waarom.
- Zelf plannenHuurders raadplegenZelf afsprekenDe huurdersorganisatie kan huurders vragen wat zij belangrijk vinden.
- 1 juli 2026Het bod van de corporatieWetGemeente, huurdersorganisaties en uitgenodigde zorgpartijen hebben het overzicht van voorgenomen werkzaamheden voor de komende vijf jaar: het bod.Woningwet, art. 43 en art. 44 lid 3
- Zelf plannenHet bod toelichtenZelf afsprekenDe corporatie kan het bod toelichten in een gesprek.
- Zelf plannenEen reactie op het bodZelf afsprekenDe huurdersorganisatie kan een reactie op het bod geven.
- Zelf plannenOnderhandelen over de tekstZelf afsprekenBespreek de conceptafspraken tot u het samen eens bent.
- Zelf plannenDe afspraken ondertekenenZelf afsprekenDe wet noemt geen datum. Zijn er na 1 januari 2027 nog geen afspraken, dan kan een partij wel naar de minister.
- Na het tekenenDe afspraken onlineWetDe corporatie zet de geldende afspraken online, zodat iedereen ze kan lezen.Woningwet, art. 44a lid 2
- Zelf plannenHuurders vertellen wat er is afgesprokenZelf afsprekenDe huurdersorganisatie kan huurders vertellen wat er is afgesproken.
- Vóór 15 december 2026Het overzicht voor de ministerWetDe corporatie stuurt de minister, de gemeenten en de huurdersorganisaties een overzicht van haar voorgenomen werkzaamheden, met een verklaring van het bestuur.Woningwet, art. 44a lid 1
- 1 januari 2027Nieuwe regels gaan inVerwachtHet Besluit versterking regie volkshuisvesting gaat naar verwachting in. Daarin staan onder meer de regels voor het volkshuisvestingsprogramma.Volkshuisvesting Nederland, 24 juni 2026
- Na 1 januari 2027Zes maanden na het bodWetNog geen afspraken? Dan kan elke partij het geschil voorleggen aan de minister, binnen vier weken nadat zij de anderen schriftelijk heeft ingelicht.Woningwet, art. 44bis lid 1
- 1 juli 2027Volkshuisvestingsprogramma verplichtVerwachtHet kabinet verwacht dat elke gemeente vanaf deze datum een volkshuisvestingsprogramma moet hebben. De datum wordt nog bij koninklijk besluit vastgelegd.Stb. 2026, 157, nota van toelichting
- Zelf plannenDe voortgang besprekenZelf afsprekenSpreek af hoe vaak u samen kijkt hoe het met de afspraken gaat, met de cijfers van dat moment.
- Het hele jaarEen afspraak wordt niet nagekomenWetDan kan elke partij ook daarover een geschil voorleggen aan de minister, binnen vier weken nadat zij de anderen schriftelijk heeft ingelicht.Woningwet, art. 44bis lid 2
Wet: dit staat in de wet. Zelf afspreken: dit spreekt u lokaal af, op een datum die u samen kiest. Verwacht: nog niet vastgelegd. Zet u de kalender in uw agenda, dan komen alleen de momenten met een datum erin.
Als u er samen niet uitkomt
Naar de minister stappen is bedoeld als laatste stap, als praten echt niet meer helpt. Volkshuisvesting Nederland noemt dertien bindende uitspraken sinds 2016. Sinds 1 juli 2026 kan het in twee gevallen:
- Er komen geen afspraken. Leidt het overleg zes maanden na het bod nog niet tot afspraken, dan kan de gemeente, de corporatie of de huurdersorganisatie het geschil voorleggen.
- Een afspraak wordt niet nagekomen. Dit is nieuw. Ook dan kan elk van de drie partijen naar de minister.
Zo gaat het
- Meld het geschil schriftelijk aan de andere partijen.
- Leg het binnen vier weken daarna voor aan de minister, schriftelijk en onderbouwd.
- Een adviescommissie adviseert de minister bij een geschil over het maken van afspraken. Daarin zitten leden uit de kring van corporaties, gemeenten en huurders, met een voorzitter.
- De minister doet binnen twaalf weken een bindende uitspraak, en kan die termijn telkens met ten hoogste vier weken verlengen. Hij kijkt naar het volkshuisvestingsprogramma, naar wat de corporatie financieel kan en naar de regels uit de wet.
Bij een geschil over het maken van afspraken staat in artikel 19a van de Regeling toegelaten instellingen volkshuisvesting 2015 wat u meestuurt. Het gaat onder meer om een beschrijving van het geschil en van ieders standpunt, het beleid van de gemeente, het bod, een verslag van het overleg en een beschrijving van wat u hebt gedaan om er samen uit te komen. Het verzoek en de stukken stuurt u meteen ook naar de andere partijen.
Voor een geschil over nakoming staan de stukken en de rol van de adviescommissie nog niet in de regels. Die uitwerking volgt in het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Vraag het ministerie wat u dan meestuurt.
Leest u elders dat een geschil over nakoming niet aan de minister kan worden voorgelegd, of dat een geschil uiterlijk 29 januari binnen moet zijn, dan is dat de regel van vóór 1 juli 2026. Nu kan ook een geschil over nakoming naar de minister. En de vier weken lopen vanaf het moment dat u de andere partijen schriftelijk hebt ingelicht.
Wilt u geen risico lopen bij een bod op 1 juli, zorg dan dat uw verzoek over het maken van afspraken er ook vóór 29 januari is. De regels onder de wet, zoals artikel 19a van de Regeling, verwijzen nog naar de oude artikelnummers.
Wat er verandert met de Wet versterking regie volkshuisvesting
Deze wet geldt grotendeels sinds 1 juli 2026. Voor prestatieafspraken verandert dit:
- Van woonvisie naar volkshuisvestingsprogramma. Niet meer de gemeenteraad stelt een woonvisie vast, maar het college een volkshuisvestingsprogramma. Een bestaande woonvisie blijft gelden tot het programma er is. Het kabinet verwacht dat elke gemeente vanaf 1 juli 2027 een programma moet hebben. Die datum wordt nog apart vastgelegd.
- Meer sturing op wat er gebouwd wordt. Het kabinet wil dat twee derde van de nieuwbouw betaalbaar is, met 30 procent sociale huur, gerekend per regio. De regels daarvoor komen in het Besluit versterking regie volkshuisvesting, dat naar verwachting op 1 januari 2027 ingaat.
- Zorgpartijen en nakoming. De gemeente kan zorg- en welzijnspartijen uitnodigen, en een geschil over het nakomen van afspraken kan naar de minister. Beide staan hierboven.
Wat hetzelfde blijft: 1 april, 1 juli en 15 december, de zes maanden na het bod en de twaalf weken voor de minister.
Afspraken van andere gemeenten naast de uwe leggen
Voor een goed bod of een sterke reactie helpt het om te weten wat elders is afgesproken. Daarvoor heeft LEX een groeiende verzameling openbare prestatieafspraken van gemeenten door heel Nederland. Elke afspraak staat er letterlijk zoals in de bron. In LEX Participatie staan ze op het tabblad Werkgebied, zodra de module Prestatieafspraken aanstaat. Een koepel vindt ze onder Landelijk.
Zoeken en filteren
Zoek in alle afspraken op een onderwerp of op woorden uit de tekst. Filter op het jaar waarin de afspraken gelden, op een thema zoals Betaalbaarheid of Verduurzaming, en op een onderwerp. De kaart laat zien voor welke gemeenten er afspraken zijn.
Vergelijken en naar de bron
Kies twee tot vier gemeenten onder Vergelijken en u ziet per onderwerp wat elke gemeente heeft afgesproken, en welke onderwerpen maar in één gemeente voorkomen. Bij elke afspraak opent de knop Bron lezen het oorspronkelijke document op de pagina waar de afspraak staat. Staat er een evaluatie van de afspraken in LEX, dan ziet u onder Realisatie het afgesproken doel naast wat er is gehaald.
LEX toont alleen wat openbaar is gepubliceerd. Staat er bij een gemeente niets, dan betekent dat niet dat er geen afspraken zijn.
Vragen stellen aan de LEX Assistent
Wilt u weten wat een gemeente heeft afgesproken over bijvoorbeeld isolatie of nieuwe sociale huurwoningen? Stel uw vraag aan de LEX Assistent. De assistent zoekt in de prestatieafspraken in LEX en noemt bij het antwoord het document waar het staat, zodat u het zelf kunt nalezen. U kunt ook vragen wat de wet van de corporatie en de gemeente vraagt, of hulp vragen bij het voorbereiden van uw inbreng.
LEX Participatie
Wat het nog meer doet voor een huurdersorganisatie
- Huurders raadplegenZet een peiling op het prikbord van de bewonerspagina. Huurders stemmen anoniem en zonder account, en LEX telt de stemmen voor u.
- De cijfers van uw werkgebiedNaast de afspraken ziet u de gebouwen in uw werkgebied, en de cijfers van de buurten en gemeenten waar uw huurders wonen.
- Weten wat er speeltWat huurders via de bewonerspagina vragen, komt binnen bij hun bewonerscommissie. Het bestuur ziet over welke onderwerpen de vragen gaan, en de tekst als de bewoner die wil delen. Zo weet u wat er speelt voordat u aan tafel gaat.
Meer staat op LEX Participatie voor huurdersorganisaties.
Veelgestelde vragen
De corporatie moet elk jaar om overleg vragen en een bod doen. De afspraken zelf maakt u samen. Volkshuisvesting Nederland noemt ze een vrijwillige, maar niet vrijblijvende overeenkomst. Komen de partijen er niet uit, dan kan de minister een bindende uitspraak doen.
De corporatie moet de geldende afspraken online zetten. Kijk op de site van de corporatie, en vaak ook op die van de gemeente.
Ja. De wet vraagt afspraken voor ten minste het volgende kalenderjaar. Meerjarige afspraken mogen ook. Die worden dan vaak elk jaar bijgewerkt in een jaarschijf.
Nee. De wet noemt geen datum voor het tekenen. Vóór 15 december stuurt de corporatie wel haar overzicht van voorgenomen werkzaamheden naar de minister, de gemeenten en de huurdersorganisaties. Daarom kan het handig zijn het tekenen daarvoor te plannen.
Ja. De wet noemt huurdersorganisaties en bewonerscommissies allebei, en ook een bewonerscommissie kan een geschil voorleggen. Vaak praat de huurdersorganisatie namens alle huurders, en brengt een bewonerscommissie haar punten via de huurdersorganisatie in.
Dan geldt de woonvisie nog, als de gemeente die heeft. Heeft de corporatie van de gemeente geen van beide gekregen, dan noemt zij in het bod in elk geval haar plannen voor onder meer nieuwbouw, verkoop, kwaliteit en duurzaamheid, betaalbaarheid en de huisvesting van bijvoorbeeld studenten, ouderen en mensen die zorg nodig hebben. En zolang het college geen stukken over zijn beleid heeft gegeven, hoeft de corporatie bepaalde gegevens niet te geven.
Landelijke afspraken over onder meer nieuwbouw, verduurzaming en leefbaarheid. De eerste maakte het Rijk in 2022 met de landelijke organisaties van gemeenten, corporaties en huurders. De afspraken voor 2025 tot 2035 tekende het Rijk op 11 december 2024 met de landelijke organisaties van gemeenten en corporaties. De landelijke huurdersorganisatie tekende die niet.
De Nationale Prestatieafspraken die nu gelden, lopen van 2025 tot 2035, dus 2026 valt eronder. Voor de betaalbaarheid gaan ze vooral over meer nieuwe sociale huurwoningen, met als uitgangspunt dat in alle regio's 30 procent sociale huur wordt gebouwd, en over een verantwoorde huurstijging. Hoe dat in uw gemeente uitpakt, staat in de lokale prestatieafspraken. Leg het bod van de corporatie daarom naast die landelijke doelen.
De wet gebruikt die naam niet. Vaak wordt de verdeling bedoeld uit de Wet versterking regie volkshuisvesting: in elke woningbouwregio is twee derde van de nieuwbouw betaalbaar, en 30 procent sociale huur. Gemeenten met weinig sociale huur programmeren minstens 30 procent sociale huur, gemeenten met veel sociale huur in ieder geval 40 procent middenhuur en betaalbare koop. De uitwerking staat in een besluit dat naar verwachting op 1 januari 2027 ingaat.
Dan laten we u in een half uur zien hoe u in LEX de afspraken van uw gemeenten opzoekt en naast die van andere gemeenten legt. Of stuur deze pagina naar de andere partijen, dan werkt iedereen met dezelfde kalender.
Liever bellen? Dat kan van 9.00 tot 21.00 uur op 085 060 88 49.
Deze pagina is algemene informatie, geen juridisch advies. Het scherm komt uit LEX. Bronnen: Woningwet, artikelen 38, 42, 43, 44, 44a, 44b, 44bis, 48 en 54, Besluit toegelaten instellingen volkshuisvesting 2015, artikelen 32, 38, 39 en 40, Regeling toegelaten instellingen volkshuisvesting 2015, artikelen 19a en 40, Wet op het overleg huurders verhuurder, artikelen 1 en 2, Wet versterking regie volkshuisvesting (Stb. 2026, 156), inwerkingtredingsbesluit met toelichting (Stb. 2026, 157), Volkshuisvesting Nederland, dossier prestatieafspraken, indienen van geschillen en nieuwsbericht van 24 juni 2026, en Aedes, Nationale Prestatieafspraken 2025-2035. Bijgewerkt: 25 september 2026.